Terminoloji Her ne kadar Türkçe’de daha çok “Genetiği Değiştirilmiş” olarak bir çevrim yapılmışsa da, “Genetically Modified” teriminin daha uygun karşılığı “Genetiği ile Oynanmış, GO” olmalıdır. Çünkü, bir organizmada veya o organizmadan gelen bir üründe bazı istenen değişiklikleri yapmak için genetik yapının radikal bir değişikliğe uğratılması (ör. başka bir organizmadan gen transferi) gerekmez.

Bazen, organizmanın kendi genetik repertuarı üzerinde yapılacak küçük oynamalar (modifikasyonlar) da organizmada veya ürününde istenen değişikliklerle sonuçlanabilir. Bu tür bir çalışmada, organizmada istenen bir değişiklik daha ön plana çıkartılmakta iken (ör., belli bir proteinde artış sağlama), genetik düzeninde (genom) herhangi bir değişiklik meydana gelmemektedir. Yani kısacası, organizma aynı genetik yapı ile (nitelik değil) nicelik olarak farklı bir protein (proteom) profili gösterir. Böyle bir organizmayı "rekombinant" olarak tanımlama uygun olmayacaktır.

Farklı organizma(lar)dan gelen gen(ler)in başka bir organizmaya aktarılması "rekombinant DNA teknolojisi" olarak adlandırılır. Rekombinant DNA teknolojisi ile oluşturulmuş olan organizma "genetiği değiştirilmiş", "genetiği inşa edilmiş" veya "transgenik" gibi terimlerle anılır. Burada, rekombinant organizmanın orijinal gen repertuarında (genom) daha çok artış olurken bazen tersi de mümkündür. Bir, organizmadan isteğe bağlı olarak bir genin onun genomundan çıkarılması "tersinir genetik" olarak bilinir. Tersinir genetikte, organizma çıkarılmış olan gen(ler) bakımından mutant olduğundan, bu tür organizmalara "knock-out" mutantlar da denir.

Her ne kadar "biyoteknoloji" ve "genetik modifikasyon, genetik mühendislik, (GM)" çoğu zaman biri birinin yerine kullanılırsa da, GM bir seri teknoloji sonucu organizmanın genetik yapısında meydana getirilen değişiklikleri ifade eder. "Biyoteknoloji" ise çok daha genel bir terim olup bir organizmanın (ör., maya) veya onun ürünlerinin (ör. enzimler) değişik alanlarda kullanımını (bira, peynir, yoğurt gibi) ifade eder. Ancak, genetik mühendislik çalışmaları biyoteknolojik amaçlar için kullanılabilir.

GM ürünleri arasında ilaç, aşı, gıda ve gıda bileşenleri, hayvan besleme ürünleri ve lifli gıda üretimi başta gelmektedir. Tarım sanayinde çeşitli haşerelere karşı direnç sağlayan ve sağlıklı beslenmede önemi olan ürünleri yapan genlerin belirlenmesi bu tür uygulamaların başarısı için en belirleyici basamaklardan biri olmaktadır. Ancak, genom teknolojilerindeki ilerlemeler günümüzde bir çok organizmanın detaylı genetik haritasının çıkarılıp karşılaştırılmasını mümkün kılacak seviyeye gelmiştir.

2003 yılı itibarı ile 18 ülkeden yaklaşık 7 milyon çiftçi tarafından yaklaşık 70 milyon hektar (neredeyse Türkiye'nin 79 milyon hektar yüzölçümüne eşit) bir alanda başta mısır, pamuk, soya, patates ve pirinç olmak üzere pestisit dirençli veya bir takım besinsel değerler kazandırılmış bir seri transgenik bitki ekimi yapılmıştır. Aynı yıl içinde dünya transgen bitki üretiminin % 99'unu sağlayan ülkeler sırası ile ABD (% 63), Arjantin (% 21), Kanada (% 6), Brezilya (% 4), Çin (% 4) ve Güney Afrika (% 1) olmuştur. Önümüzdeki 10 yıl içinde büyük kısmı gelişmekte olan ülkelerde olmak üzere, GM ürünlerinin logaritmik olarak artacağı düşünülmektedir. Ancak, her yeni teknoloji gibi nispeten yeni olan bu uygulamalar da değişik toplumlarda değişik seviyede olsa da tartışmalara neden olmaktadır. Bu çeşit teknoloji için en yaygın tartışma konularını ise GM organizma veya ürünlerinin insan sağlığı ve çevre üzerine olan etkileri oluşturmaktadır.

GM organizma ve ürünlerinin toplum için faydaları ve tartışılan yönleri aşağıdaki şekilde sıralanabilir.

GM ürünleri*

FAYDALARI

" Tarım"
Tat ve kalitede artış
Erken olgunlaşma
Besinsel değerinde artış, mahsul artışı ve strese dayanıklılık
Hastalıklara, insektisit ve herbisitlere direnç
Yeni besinler (gıdalar) ve ekim teknikleri

" Hayvan "
Direnç, üretkenlik, dayanıklılık ve etkin beslenme
Et, süt ve yumurta üretiminde artış
Daha iyi teşhis metotları ve sağlıklı hayvanlar

" Çevre "
Çevre dostu biyoherbisitler ve biyoinsektistler
Toprak, su ve enerjinin korunması
Orman ürünleri için yeni biyoprosesler
Atıkları daha iyi değerlendirme
 Daha etkin prosesler
" Toplum"
Yüksek nüfus artışı gösteren toplumlar için yüksek ürün artışı

TARTIŞMA KONULARI

" Emniyet "
İnsan sağlığı üzerine: allerjenler, antibiyotiklere dirençlilik sağlayan gen veya gen etiketleri (markır)'nin transferi, henüz bilinmeyen diğer etkiler.
Çevre üzerine: transgenlerin istenmeyen şekilde çapraz polenleşme ile yayılması, diğer organizmalar (ör. toprak mikroorganizmaları) üzerine olacak henüz bilinmeyen etkiler, flora ve fauna biyoçeşitliliğinde muhtemel azalma

" Oluşturulmuş genetik kaynaklardan yararlanma "

Dünya gıda üretiminin sadece birkaç büyük şirket tarafından domine edilmesi
Gelişmekte olan ülkelerin, gelişmiş olanlara daha fazla bağımlılığı
 Biyokorsanlık-doğal kaynakların yabancılar tarafından tüketilmesi

" Etik "
Doğal organizmaların iç dengelerini ve kendi aralarındaki dengeyi bozma
Türler arasında gen akışını hızlandırarak doğal süreci tahrif etme
 Hayvan genlerinin bitiklerde kullanılması (veya tersi için) yapılan itirazlar (horizontal gen transferi** şeklinin en şiddetlisi)
Bütün bu konulardaki toplumda oluşan stres faktörü

" GOD veya GOG'lar için tüketiciyi bilgilendirici etiketlerin kullanılma konusu

 Bazı ülkelerde (ör., Amerika Birleşik Devletleri) zorunlu değil
 GOG'ların GOG olmayanlarla karıştırılıp piyasaya sürülmesi

" Toplum "
 Yeni gelişmelerin sadece zengin ülkelerin lehine olacak şekilde tasarlanmaları


*Kaynak: Oak Ridge National Laboratory (ORNL) ve konu ile ilgili diğer ilgili siteler
**Genetik mühendislikte kullanılan yapay (oluşturulmuş) vektörlerin çoğu ya virüslerden ya da virüs genomlarının bir kısmı (ör. viral promotorlar) kullanılarak oluşturulmuşlardır ve bu vektörler değişik organizma türlerinde çoğalabilir veya onların genomları içine yerleşebilirler. Ayrıca, bu yapay vektörler doğal virüslerle bir araya geldiklerinde gen değiş-tokuşu sağlanabilir ve kendiliğinden yeni rekombinant virüsler ortaya çıkabilir. Son yıllarda bu çeşit bir viral çeşitlilik alarm verici seviyelerde olmuştur. Ayrıca, yapay vektör üzerindeki antibiyotik-dirençlilik genleri bir bakteri türünün kendisi içinde taşınabilir (vertikal gen transferi) veya bir bakteri türünden başka bir bakteri türüne, hatta başka bir canlı grubuna (insan, hayvan, bitki) taşınabilir (horizontal gen transferi). Bunun sonucu olarak, yeni transferden (genom üzerinde girilen pozisyona bağlı olarak) etkilenen canlının kendi genleri daha aktive olabilecekleri gibi bu genler tamamen inaktive de edilebilirler. Bu durum, zararsız mutasyonlardan kansere sebep olan mutasyonlara kadar bir seri fonksiyon bozukluğuna sebep olabilir.

Hikmet Geckil, Ph. D.
İnönü Üniversitesi
Fen Edebiyat Fakültesi
Biyoloji Bölümü

E-mail: Bu e-Posta adresi istek dışı postalardan korunmaktadır, görüntülüyebilmek için JavaScript etkinleştirilmelidir Bu e-posta adresini spambotlara karşı korumak için JavaScript desteğini açmalısınız